Ngô Hữu Đoàn

~~~~ Dzui thôi mòa! ~~~~

Dân xứ nẩu- Lê Hồng Khánh

Posted by NHD trên Tháng Mười Một 7, 2008

Dân xứ nẩu
21.02.2008

Ca dao Nam Trung bộ có nhiều câu xứng đáng là những viên ngọc trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam:

Ai về nhắn với nậu nguồn
Mít non gởi xuống, cá chuồn gởi lên

hay
Thuốc ngon chợ huyện
Giấy quyến Sa Huỳnh
Nẩu xa, mược nẩu, hai đứa mình đửng xa
.

Một trong những dấu hiệu xác định nguồn gốc Nam Trung bộ của mấy câu ca dao trên đây là các từ: nậu, nẩu, đửng, mược.

Hoàn cảnh chính trị xã hội cũng như một vài sắc thái riêng trong cách phát âm của người Nam Trung bộ đã dẫn đến sự xuất hiện của những từ này.
Số là, suốt mấy thế kỷ từ sau khi Nguyễn Hoàng (1525 – 1613) vượt Hoành Sơn vào trấn thủ Thuận Hóa (1558) tìm đất “vạn đại dung thân”, vùng đất Nam – Ngãi – Bình – Phú đóng vai trò một hành lang chiến lược để thực hiện công cuộc Nam tiến, đồng thời là một hậu cứ quan trọng để gây dựng thanh thế, đối đầu với tập đoàn Lê Trịnh ở Đàng ngoài.

Mặt khác, do vị trí của dải đất này tương đối xa cách dinh Phú Xuân – nơi đóng đại bản doanh của các chúa Nguyễn, lại tiếp giáp với vùng cao nguyên rộng lớn và hiểm yếu ở phía tây nên thường có những cuộc nổi dậy của người miền Thượng và những vụ bạo loạn nhằm tranh đoạt quyền lực của các thế lực phong kiến các cứ, mà điển hình là vụ Vân Phong (1629) và vụ Tống Phước Thiện (1707) ở dinh Trấn Biên (Phú Yên ngày nay).
Trước tình thế như vậy, các chúa Nguyễn không còn cách nào khác là phải tăng cường quyền lực của chính quyền Phú Xuân, dẹp yên bạo loạn, nắm chắc các làng ấp ở vùng đất đang cần sự ổn định để tiếp tục đi xa hơn vào phía Nam.

Năm 1720, theo lệnh Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725), Diên Tường Nam Nguyễn Khoa Đăng tiến hành chia lập các đơn vị hành chính từ Quảng Ngãi đến Phú Yên, đặt ra các đơn vị hành chính gọi là Thuộc, dưới thuộc là các đơn vị Thôn, Phường, Nậu, Man. Đến năm 1726, Nguyễn Phúc Chu (1697 – 1738) lại cử Đại Ký lục chính dinh Nguyễn Đăng Đệ vào định rõ chức danh cho các đơn vị ấy. Theo đó, Nậu là tổ chức quản lý một nhóm người cùng làm một nghề, đứng đầu là người có chức danh đầu nậu, như nậu rớ (nhóm người đánh cá bằng rớ ở vùng nước lợ), nậu rỗi (buôn bán cá), nậu nại (làm muối), nậu nguồn (buôn bán, đổi hàng ở miền Thượng), …
Có câu hát “tự trào” của người làm muối vùng Diên Điền, phía đông huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi:

Nậu nại tui dại như trâu
Trưa tròn con bóng vác đầu ra phơi
.

Nậu, nguyên nghĩa là làm cỏ ruộng, rồi chỉ làng xóm và sau nữa thành tên của một đơn vị hành chính. Cách nay không lâu, người làm ruộng ở vùng Nam Trung bộ thường sử dụng một dụng cụ gọi là nạo để làm cỏ lúa. Nậu là do nạo mà ra chăng?

Do những biến đổi chính trị – xã hội, đơn vị hành chính nậu bị xoá bỏ, cơ sở hiện thực của khái niệm “nậu” không còn nữa. Song, khái niệm này lại được “mượn” để biểu đạt một thực thể tương ứng: một nhóm người, ở đâu đó hoặc làm một việc gì đó. Kết quả là bên cạnh nậu nguồn, nậu rỗi… lại có thêm nậu xóm trên, nậu hàng xén… và nếu như nguồn, rỗi… đã kết hợp với nậu để trở thành các danh từ ghép (kết hợp bền vững) thì hàng xén, xóm trên… chỉ là những định ngữ tuy vẫn chứa đựng khả năng kết hợp với nậu để trở thành danh từ ghép.

Nói khác đi, sự biến mất của cơ sở hiện thực (đơn vị hành chính bị xóa bỏ), đã khiến cho nội hàm của khái niệm nậu bị thu hẹp, gây ra trống nghĩa và có khả năng làm cho nậu bị khai tử trong hoạt động ngôn ngữ, như trường hợp từ thuộc (chỉ một đơn vị hành chính lớn hơn) ra đời cùng lúc với nó. Nhưng nậu đã còn lại vì được mở rộng ngoại diên bằng cách kết hợp với các định ngữ như đã nói trên. Điều này cũng cho thấy vì sao trong phương ngữ Nam Trung bộ hiện nay, nậu không xuất hiện độc lập mà chỉ có mặt trong các tổ hợp danh ngữ:

Mất chồng như nậu mất trâu
Chạy lên chạy xuống cái đầu chơm bơm
.
Hay
Tiếc công anh đào ao thả cá
Năm bảy tháng trời nậu lạ tới câu…

Trong phương ngữ Nam Trung bộ, có kiểu hình thành từ mới bằng cách biến thanh, cụ thể là thay các thanh khác của gốc bằng thanh hỏi (?), ví dụ: chị – chỉ (chị ấy); anh – ảnh (anh ấy), đừng – đửng (đừng có); … Theo cách này, nậu đã có một biến thể là nẩu (nậu ấy), nghĩa tương đương trong tiếng Việt phổ thông là: ai đó, những ai đó, họ, thiên hạ, người ta… (Đại từ nhân xưng, ngôi thứ 3, số nhiều).

Thương chi cho uổng tấm tình
Nẩu về xứ nẩu bỏ mình bơ vơ…

Về ký tự, một số sách xuất bản gần đây ghi là nẫu (thanh ngã). Thực ra, người Nam Trung bộ nói riêng, người miền Nam (phía nam đèo Hải Vân trở vào) nói chung, khi phát âm không phân biệt thanh hỏi (?) và thanh ngã (~). Nói chính xác, ngữ âm miền Nam không xuất hiện thanh ngã (~), tất cả các từ có thanh ngã trong tiếng Việt phổ thông đều được chuyển sang thanh hỏi (?) khi phát âm. Tiếng Việt phổ thông lại đã có từ nẫu (trái cây chín nẫu, buồn đến nẫu ruột). Vì vậy chúng tôi ghi từ nẩu của phương ngữ Nam Trung bộ bằng thanh hỏi (?) để thể hiện sắc thái ngữ âm đúng với thực tế hoạt động ngôn ngữ, đồng thời khu biệt với từ nẫu (thanh ngã) trong tiếng Việt phổ thông.

Thời kỳ, “hội chứng nhập” lan tràn cả nước (nhập tỉnh, nhập huyện, nhập xã), các đơn vị hành chính – lãnh thổ trở nên quá rộng, quá to, vượt khỏi khả năng và điều kiện quản lý, khiến nảy sinh tư tưởng cục bộ, địa phương. Lúc bấy giờ có câu ca dân gian khá phổ biến, vừa phê phán tư tưởng thiển cận, hẹp hòi này, vừa gián tiếp chỉ ra sự “bất cập” của việc sáp nhập tùm lum:

Tỉnh dài, huyện rộng, xã to
Nẩu lo phần nẩu, mình lo phần mình
.

Câu ca hẳn xuất hiện ở tỉnh Nghĩa Bình và Phú Khánh (cũ) vì hai tỉnh này vừa “dài dằng dặc” như các tỉnh ven biển miền Trung khác, vừa là vùng mà nẩu đã trở thành một thứ của riêng, riêng đến nỗi thiên hạ gọi đùa là “dân xứ nẩu”.

Lê Hồng Khánh
(Nguồn: khoahocthoidai.com.vn)

Advertisements

7 phản hồi to “Dân xứ nẩu- Lê Hồng Khánh”

  1. Lê Hồng Khánh said

    Cám ơn NHD đã dán bài viết của tui lên đây. Để bà con mình xem cho vui, hể. Lại mò tới KH&TD, giỏi nghen. Cách đây mấy hôm LNV (Thư ký toà soạn KH&TD; mình thường gọi là Vũ đệ, phân biệt với Vũ ca – Nguyễn Đăng Vũ) có về quê, nhưng không nói chuyện được lâu. Hắn đi với các cụ. Tết nầy NHĐ về quê không? Về alô cho LHK. Có thể đầu tháng 12 nầy LHK có ở SG, sẽ gọi. Thân.
    Ồ, suýt nữa thì quên, sữa giúp chữ “tự hào” thành “tự trào” nhé. Cám ơn nhiều!

  2. ngohuudoan said

    Wow, cảm ơn chú đã tình cời ghé qua cái còi của cháu. Cháu thấy mấy nghiên cứu này hay và quý quá đi chứ. Hôm trước đi tìm “cái xứ Nẩu là xứ nào?” thì tình cờ gặp bài này, thấy trong này cũng có mấy “câu xưa” giá trị nên mang về để khi cần khỏi đi mò nữa.

    Cháu cũng không biết Tạp chí KH&TD, tuy nhiên, thấy đại khái là các cái đó rất có giá trị, nhưng mà cũng còn ngại ngại một điều: Coi chừng cho cha nội nào nghiên cứu không kỹ rồi viết đại, đăng đại thì tội nghiệp cho người đọc các con cháu đời sau… Đó là ý nghĩ chung chứ cháu không nggụ ý nói về tạp chí khoa học nào.

    Dường như tết nào cháu cũng về tối thiểu mấy ngày. Rất cảm ơn chú đã rủ cháu. Nếu chú có nhậu với đồng hương dzui dzui thì cháu xin tới nhậu ké cho dzui…

    Vậy là bên kia đăng bị lỗi đó, cháu sẽ tìm và sửa từ đó ngay bây giờ. Cảm ơn chú nhiều!

    NHD

  3. ngohuudoan said

    Mới coi lại năm sinh, kêu anh được rồi, kêu chú coi chừng bị ngầy như không. Lỡ post rồi, mong anh LHK thông cảm!

    NHD

  4. Lê Hồng Khánh said

    Bác Phạm Trung Việt tác giả Non nước xứ Quảng,Khuôn mặt Quảng Ngãi, Thi ca và giai thoại miền Ấn Trà, Tâm sự một người cha) mất rồi, giờ thìn, ngày giáp tý, 23 tháng 10 âl (20/11/2008). Nếu NHD là admin blog Người Quảng Ngãi thì dán tin lên cho bà con mình biết với. Chừng tối nay, tôi sẽ gởi cho NHD một bài về ông cụ.
    Không khó gặp tôi ở Quảng Ngãi, trừ khi tôi phải chạy đâu đó để viết. Có thể gọi 0913427725, nếu tết về.
    Xin đừng kêu tôi bằng chú, thiệt uổng, dù tôi lớn hơn cái tuổi trên Thi nhân VN.

  5. Lê Hồng Khánh said

    Đổi rồi,… từ chú sang anh
    Coi như tui đã tái sanh một lần!
    Một lần là thiệt…một lần!…

  6. ngohuudoan said

    Ui! Em đi công tác mới về, gần cả tuần không lên mạng. Tin buồn về bác Phạm Trung việt em thấy đã đăng trên TNQN. Hôm nay em cũng cập nhật 2 tin buồn khác TNQN.

    Với các cuốn sách được xuất bản, Ông PTV có công với QNgãi mình lắm. Xin đa tạ và chia buồn, cũng như cầu mong ông sớm lên thiên đường để an nhàng miên viễn!

    Còn dzụ “đổi rồi” thì …

    Dù cho đổi trắng sang xanh
    Cũng đâu có thể tái sanh dễ dàng!
    Một đàng là thiệt … một đàn!…

    Hehehe….

    Hy vọng nhậu ké với anh vào dịp tết này!
    Many thanks!

  7. Lê Hồng Khánh said

    Tính vào SG mấy hôm, rồi nhảy miền Tây chơi, nhưng ông già tui ổng “tranh thủ” hớt tay trên rồi. Thôi để thư thư lại mấy hôm…
    Cái ông Trào Phúng đó rồi tui sẽ viết một bài. Tui có kỷ niệm với ổng lòm vầy. Hôm gặp ổng lần đầu, hình như ở nhà hoạ sỹ Phương Nam, lâu lắc rồi, ổng nói: – Ủa, tui tưởng anh cở tuổi bứ tui chớ! – Sao vậy tiên sinh? – Thì đọc cái văn. – Hi, tưởng gì, tui pháy mấy em bảo mình già, chứ tiên sinh tưởng làm chi.- Sao lại pháy già? ổng hỏi lại. – Càng già, càng …- Cái thèng cha nầy! Hì,…Ông trào phúng cười, cái đầu gục gặc, râu ổng cũng cười theo,…
    “Thèng cha nầy” xin cuối đầu tiễn biệt ông, cầu xin đức Tiếp dẫn đạo sư dắt tay ông về miền cực lạc,…

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: